વિશ્વના મંચ પર ભારતને એક અલગ ઓળખ અપાવવામાં ઘણા મહાન ભારતીયોનો હાથ રહ્યો છે. આમાં ડો. વિક્રમ સારાભાઈનું નામ પણ આવે છે. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈને ભારતમાં અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા તરીકે ગણવામાં આવે છે. તેમના યોગદાનને કારણે, તેમને 1996માં પદ્મ ભૂષણ (વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્ર) થી પણ નવાજવામાં આવ્યા હતા.
સ્પેસ પ્રોગ્રામ સિવાય, તેમણે અન્ય વસ્તુઓ જેવી કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, અણુ ઊર્જા વગેરેમાં પણ યોગદાન આપ્યું હતું. આ ખાસ લેખમાં આપણે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ સાથે જોડાયેલી એવી વાતો જાણીશું, જેના વિશે કદાચ મોટાભાગના લોકો જાણતા નથી. ચાલો હવે વિગતવાર જાણીએ
1. તેમના પિતા ગાંધીવાદી હતા
ઘણાને કદાચ ખબર નહીં હોય કે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના પિતા અંબાલાલ સારાભાઈ ગાંધીવાદી હતા. તેઓ કાપડના વેપારી પણ હતા. એવું કહેવાય છે કે વિક્રમ સારાભાઈના પિતાએ સાબરમતી આશ્રમને પૈસા દાનમાં આપ્યા હતા. તેમની બહેન મૃદુલા સારાભાઈએ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
2. ડૉ. સી.વી રામમની હેઠળ પીએચડી કર્યું
એવું કહેવાય છે કે ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈ 1937માં કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં ભણવા ગયા હતા, પરંતુ બીજા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆતને કારણે તેમને ભારત પાછા ફરવું પડ્યું હતું. ભારતમાં આવીને, તેણે ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ (બેંગલુરુ)માં એડમિશન લીધું અને ડૉ. સી.વી. રામન હેઠળ કોસ્મિક રે પર સંશોધન કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે 1947 સુધીમાં પીએચડી પૂર્ણ કર્યું હતું.
3. બંગલા રૂમને બનાવી ઓફિસ
ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનો શાહીબાગ (અમદાવાદ)માં નાનો બંગલો હતો. તેણે એ બંગલાના રૂમમાંથી ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (1947) શરૂ કરી. 1952માં, ડૉ. સી.વી. રમને નવા ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળા કેમ્પસનો પાયો નાખ્યો.
4. નાની ઉંમરે સરકાર સામે ઈસરોની વકીલાત કરવી
એવું માનવામાં આવે છે કે 28 વર્ષની ઉંમરે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ ઈસરોની સ્થાપના માટે સરકાર સમક્ષ આ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. તે જ સમયે, ઇસરોની સ્થાપના 1969માં કરવામાં આવી હતી.
5. પ્રથમ રોકેટ લોન્ચ કર્યું
તે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ હતા, જેમના નેતૃત્વ હેઠળ દેશે 21 નવેમ્બર 1963ના રોજ તિરુવનંતપુરમના નાના ગામ થુમ્બાથી તેનું પ્રથમ રોકેટ લોન્ચ કર્યું હતું.
6. ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામની પ્રતિભાને ઓળખી
દેશના પ્રથમ રોકેટ પ્રક્ષેપણ સમયે ડૉ.એપીજે અબ્દુલ કલામ પણ હાજર હતા. એવું કહેવાય છે કે ડૉ. કલામને તૈયાર કરવામાં ડૉ. સારાભાઈએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ અંગે ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામે કહ્યું હતું કે, “તેમણે મારી મહેનતને ઓળખી અને મારા પર ધ્યાન આપ્યું. સાથે જ એક યુવા વૈજ્ઞાનિક તરીકે તેમને ઘણી જવાબદારીઓ પણ સોંપી.
7. ભારતમાં કેબલ ટીવી લાવવામાં મદદ કરી
તે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ હતા, જેમની મદદથી કેબલ ટીવી ભારતમાં આવ્યું. ડૉ. સારાભાઈએ SITE (સેટેલાઇટ ઇન્સ્ટ્રક્શનલ ટેલિવિઝન પ્રયોગ) માટે નાસા સાથે વાત કરી. સાઇટ 1975માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આનાથી ભારતમાં કેબલ ટીવીની શરૂઆત થઈ.
8. IIM અમદાવાદની સ્થાપનામાં યોગદાન
બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે કે ડો. વિક્રમ સારાભાઈએ IIM અમદાવાદની સ્થાપનામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હતું.
9. પદ્મ વિભૂષણ
વિક્રમ સારાભાઈને 1966 અને 1972 (મરણોત્તર) માં પદ્મ ભૂષણ અને પદ્મ વિભૂષણ બંનેથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
10. વિક્રમ સારાભાઈ જર્નાલિઝમ એવોર્ડ
ISRO એ વિક્રમ સારાભાઈના 100મા જન્મદિવસે 12 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ અવકાશ વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને સંશોધન ક્ષેત્રે “વિક્રમ સારાભાઈ જર્નાલિઝમ એવોર્ડ”ની જાહેરાત કરી હતી.
