મોહમ્મદ અલી ઝીણા ભલે પોતાના માટે એક અલગ દેશ ‘પાકિસ્તાન’ બનાવી શક્યા હોય, પરંતુ તેઓ પોતાની ત્રણ કિંમતી ચીજો પોતાની સાથે પાકિસ્તાન લઈ જઈ શક્યા ન હતા. તે ત્રણ ખાસ વસ્તુઓ શું હતી? જો તમે નથી જાણતા તો અમે તમને જણાવીએ છીએ, પરંતુ આ જાણતા પહેલા ઝીણા સાથે જોડાયેલી કેટલીક વાતો જાણવી જરૂરી છે.
મોહમ્મદ અલી ઝીણા અને મહાત્મા ગાંધી સૌરાષ્ટ્રના કાઠિયાવાડના હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે તેણે ફક્ત 16 વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કર્યા હતા, કારણ કે તેની માતાને ડર હતો કે પુત્ર વિદેશ જઈને કોઈ સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરી લેશે.
ઝીણાની માતાએ તેમના લગ્ન તેમના એક સંબંધીની પુત્રી સાથે કરાવ્યા, જેનું નામ અમીબાઈ હતું, પરંતુ કમનસીબે અમીબાઈનું બહુ જલ્દી અવસાન થયું. ઝીણા ઈંગ્લેન્ડમાં ભણતા હતા ત્યારે અમીબાઈનું અવસાન થયું.
તેમની પ્રિય પત્ની રતનબાઈ ગુમાવી
ઝીણા ઈંગ્લેન્ડથી મુંબઈ પાછા આવ્યા અને અહીં કાયદાની પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી. તેમના ગ્રાહકોમાં એક કરોડપતિ પારસી વેપારી પણ હતા, જેનું નામ દિનશા માણેકજી પેટિટ હતું. એક સમયે ઝીણા કોઈ કામ માટે દિનશાના ઘરે ગયા અને ત્યાં તેઓ દિનશા માણેકજી પેટિટની પુત્રી રતનબાઈ ઉર્ફે રૂતિને મળ્યા અને તેમણે તેમનું દિલ આપ્યું. તેઓ એકબીજાને પ્રેમ કરવા લાગ્યા. ઝીણાએ રતનબાઈના પિતા સાથે લગ્નની વાત કરી, પરંતુ આ સાંભળીને તેઓ ગુસ્સે થયા, કારણ કે ઝીણા મુસ્લિમ હતા.
તેણે પોતાની પુત્રીને ઝીણાને ન મળવાનું સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું. આમ છતાં બંને વચ્ચે પ્રેમ વધતો જ રહ્યો. આ પછી, રતનબાઈએ ધર્મ પરિવર્તન કર્યું અને 18 વર્ષની થતાં જ ઝીણા સાથે લગ્ન કરી લીધા અને પારસી સમાજ સાથેના સંબંધો તોડી નાખ્યા.
15 ઓગસ્ટ 1919ના રોજ રતનબાઈએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો, જેનું નામ દીના હતું. પરંતુ, થોડા વર્ષો પછી (20 ફેબ્રુઆરી 1929) રતનબાઈનું કેન્સરથી અવસાન થયું, ઝીણાની પ્રિય પત્નીએ તેમને હંમેશ માટે અલવિદા કહીને છોડી દીધા.
વહાલી દીકરી પણ અલગ થઈ ગઈ
મોહમ્મદ અલી ઝીણાની પુત્રી દીના પારસી ઉદ્યોગપતિ નેવિલ વાડિયાને પસંદ કરતી હતી તે સંયોગ જ કહેવાય. ઝીણાને દીનાનો આ નિર્ણય પસંદ ન આવ્યો. ઝીણા ઈચ્છતા હતા કે તેમની પુત્રી મુસ્લિમ સાથે લગ્ન કરે.
તેણે પોતાની દીકરી દીનાને ત્યાં સુધી કહ્યું કે, મુંબઈ શહેરમાં લાખો મુસ્લિમો છે, શું તમને આ પારસી જ મળ્યા છે? આના પર દીનાએ તેના પિતાને જવાબ આપ્યો કે શું તમે પણ લગ્ન માટે માત્ર પારસી જ લીધો હતો.
આના પર ઝીણાએ જવાબ આપ્યો, “તારી માતા પારસીમાંથી મુસલમાન બની ગઈ હતી.” દિનાએ તેના પિતાની વાત ન માની અને નેવિલ વાડિયા સાથે લગ્ન કર્યા. આ રીતે ઝીણાની વહાલી દીકરી તેમનાથી અલગ થઈ ગઈ અને તે ભારતમાં જ રહી ગઈ.
એવું માનવામાં આવે છે કે સપ્ટેમ્બર 1948માં જ્યારે ઝીણાનું અવસાન થયું ત્યારે દીના વાડિયા તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં પહોંચ્યા હતા અને શોક સંદેશમાં લખ્યું હતું કે ખૂબ જ દુઃખદ પરિસ્થિતિમાં, પાકિસ્તાન બનાવવાનું તેમનું સ્વપ્ન સાકાર થયું છે.
પોતાનો સુંદર બંગલો પણ ગુમાવ્યો
મોહમ્મદ અલી ઝીણાનો બંગલો મુંબઈના સૌથી પોશ વિસ્તાર ‘માલાબાર હિલ્સ’ પર હતો, જેને ‘ઝીણા હાઉસ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઝીણાનો આ બંગલો મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રીના આવાસની પાસે છે. ઝીણાએ તેને 1936માં બનાવ્યું હતું અને તેને બનાવવા માટે લગભગ 2 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા.
આ બંગલો 2.5 એકરમાં ફેલાયેલો છે. ખાસ વાત એ છે કે આમાં ઈંગ્લેન્ડના માર્બલ અને અખરોટના લાકડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. અહીં તેઓ ઘણીવાર જવાહરલાલ નેહરુ અને મહાત્મા ગાંધી સાથે મુલાકાત કરતા હતા.
જાણીને નવાઈ લાગશે કે જ્યારે ભારતનું વિભાજન થયું ત્યારે ઝીણાએ નેહરુને આ બંગલો યુરોપિયન એમ્બેસીને સોંપવા કહ્યું હતું, કારણ કે તેમને લાગ્યું કે ભારતીયો આ બંગલાને લાયક નથી. બાદમાં આ બંગલો બ્રિટિશ હાઈ કમિશનને લીઝ પર આપવામાં આવ્યો હતો અને તેને 2003માં ખાલી કરવામાં આવ્યો હતો.
ઝીણાએ આ બંગલાનો ઉલ્લેખ પોતાની વસિયતમાં કર્યો ન હતો અને ન તો તેને કાયદેસર રીતે તેની પુત્રી દીનાને સોંપ્યો હતો. દીના વાડિયાની સાથે પાકિસ્તાને પણ આ બંગલા પર પોતાનો અધિકાર વ્યક્ત કર્યો હતો, પરંતુ તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
