છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ભારતના ઘણા પ્રખ્યાત રેલ્વે સ્ટેશનોના નામ બદલવાના સમાચાર હેડલાઇન્સ બન્યા છે. તાજેતરમાં, ભોપાલના ‘હબીબગંજ રેલ્વે સ્ટેશન’નું નામ બદલીને ‘રાની કમલાપતિ રેલ્વે સ્ટેશન’ કરવામાં આવ્યું હતું. તે જ વર્ષે દિવાળીના અવસર પર યુપીના ‘ફૈઝાબાદ જંક્શન’નું નામ પણ બદલીને ‘અયોધ્યા કેન્ટ સ્ટેશન’ કરવામાં આવ્યું હતું.
વર્ષ 2018માં, ‘મુગલસરાય રેલ્વે સ્ટેશન’નું નામ બદલીને ‘પંડિત દીન દયાલ ઉપાધ્યાય જંક્શન’ કરવામાં આવ્યું હતું અને 163 વર્ષ જૂનું ‘અલાહાબાદ જંક્શન’ હવે ‘પ્રયાગરાજ જંક્શન’ તરીકે ઓળખાય છે. આ લિસ્ટમાં હવે યુપીના દાદરી સ્થિત બોડકી રેલ્વે સ્ટેશનનું નામ બદલીને ‘ગ્રેટર નોઈડા રેલ્વે સ્ટેશન’ કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. હવે સવાલ એ છે કે ભારતમાં ‘રેલ્વે સ્ટેશનો’ના નામ બદલવાની પ્રક્રિયા શું છે?
ભારતીય રેલ્વે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. કેન્દ્ર કર્મચારીઓને પગાર પણ આપે છે. પરંતુ ‘રેલ્વે સ્ટેશનો’ના નામ બદલવાનો વિષય રાજ્ય સરકારના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. જો રાજ્ય સરકાર ઈચ્છે તો પોતાના રાજ્યના કોઈપણ રેલવે સ્ટેશનનું નામ બદલી શકે છે. પરંતુ આ માટે તેણે કેન્દ્ર સરકારની પરવાનગી લેવી પડશે.
રેલ્વે સ્ટેશનોના નામ બદલવાની પ્રક્રિયા
આ દરમિયાન રાજ્યપાલ પહેલા કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયને સૂચના મોકલે છે. આ પછી ‘ગૃહ મંત્રાલય’ આ બાબતને ‘રેલ મંત્રાલય’ના નોટિસમાં રાખે છે. આ પ્રક્રિયામાં રેલવે મંત્રાલય પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ દરમિયાન, નામ બદલવાની મંજૂરી આપતા પહેલા, ગૃહ મંત્રાલય સંપૂર્ણ રીતે પુષ્ટિ કરે છે કે આ નામ સાથે દેશમાં અન્ય કોઈ રેલવે સ્ટેશન નથી.
રેલ્વે મંત્રાલયની ભૂમિકા શું છે?
‘કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય’ પાસેથી મંજૂરી મળ્યા બાદ, ‘રેલ મંત્રાલય’ તેના પર કામ શરૂ કરે છે. આ દરમિયાન, નવા સ્ટેશનનો અનન્ય ‘કોડ’ પ્રથમ જનરેટ થાય છે. આ પછી નવા નામને ‘ટિકિટીંગ સિસ્ટમ’માં ફીડ કરવામાં આવે છે. જ્યારે અંતે સ્ટેશન પર બોર્ડ, સાઈન અને સિમ્બોલ બદલાઈ ગયા છે.
નામ બદલવા માટે કેટલો ખર્ચ થાય છે?
કોઈપણ રેલવે સ્ટેશનનું નામ બદલવાની કિંમતનો સાચો અંદાજ નથી લગાવી શકાતો, પરંતુ આ રકમ કરોડોમાં છે. આ સંદર્ભે કોઈ ડેટા પણ ઉપલબ્ધ નથી. પરંતુ એક અંદાજ મુજબ એવું કહી શકાય કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની તિજોરીની સાથે સાથે જાહેર અને બિનસરકારી ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અને સામાન્ય જનતાને ભારે નુકસાન વેઠવું પડે છે.
નામો કેમ બદલાય છે?
તેની પાછળ રાજકીય, ભૌગોલિક અને સામાજિક કારણો જવાબદાર છે. આ ફેરફારો ક્યારેક જનતાની સુવિધા માટે તો ક્યારેક રાજકીય લાભ માટે કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને માત્ર રાજ્ય સરકારો જ આ કરે છે.
તમને જણાવી દઈએ કે છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારતમાં ‘શહેરો’ અને ‘રેલ્વે સ્ટેશનો’ના નામ બદલવાને કારણે લોકોમાં નારાજગી પણ છે. આમ છતાં સરકારો ‘વિકાસ કાર્ય’ કરવાને બદલે નામ બદલવાનો આગ્રહ કરી રહી છે.
