આપણા દેશમાં દર વર્ષે 5 સપ્ટેમ્બરે શિક્ષક દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. તે દેશના બીજા રાષ્ટ્રપતિ અને ફિલોસોફર-લેખક ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનની યાદમાં ઉજવવામાં આવે છે. તેમનો જન્મ 5 સપ્ટેમ્બર 1888ના રોજ થયો હતો. શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમનું યોગદાન અજોડ છે. શિક્ષક દિવસની ઉજવણીની પરંપરા 1962માં શરૂ થઈ હતી. તેનો હેતુ દેશના ભવિષ્યના નિર્માણમાં રોકાયેલા તમામ શિક્ષકોનું સન્માન કરવાનો છે.
દર વર્ષે શિક્ષક દિવસ પર ‘રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કાર’ પણ આપવામાં આવે છે, આ પુરસ્કારો શા માટે અને કોને આપવામાં આવે છે, ચાલો આ લેખ દ્વારા જાણીએ.
રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કારોનો ઉદ્દેશ
માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય દર વર્ષે રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કારો માટે લાયક ઉમેદવારોની પસંદગી કરે છે. આ માટે શિક્ષકોએ ઓનલાઈન અરજી કરવાની રહેશે. તેનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં કામ કરતા ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષકોના અનન્ય યોગદાનની ઉજવણી અને સન્માન કરવાનો છે. જેના કારણે માત્ર શિક્ષણ જ નહીં પરંતુ વિદ્યાર્થીઓનું જીવન પણ સમૃદ્ધ બને છે.
કોને રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે?
1. નીચેની શ્રેણીઓ હેઠળ માન્ય પ્રાથમિક / માધ્યમિક / ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં કાર્યરત શાળાઓના શિક્ષકો અને શાળાના વડાઓ:
a રાજ્ય સરકાર/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પ્રશાસન દ્વારા સંચાલિત શાળાઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓની શાળાઓ, રાજ્ય સરકારની સહાયિત શાળાઓ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પ્રશાસન.
b કેન્દ્ર સરકારની શાળાઓ એટલે કે કેન્દ્રીય વિદ્યાલય (KV), જવાહર નવોદય વિદ્યાલય (JNV), તિબેટીયન લોકોની કેન્દ્રીય વિદ્યાલય, સંરક્ષણ મંત્રાલયની સૈનિક શાળા, અણુ ઉર્જા એજ્યુકેશન સોસાયટી (AEES).
c. ઉપરોક્ત (a) અને (b) ઉપરાંત સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) સાથે સંલગ્ન શાળાઓ.
d. કાઉન્સિલ ફોર ઈન્ડિયન સ્કૂલ સર્ટિફિકેટ એક્ઝામિનેશન્સ (CISCE) સાથે જોડાયેલી શાળાઓ.
2. સામાન્ય રીતે નિવૃત્ત શિક્ષકો પુરસ્કાર માટે પાત્ર નથી, પરંતુ કેલેન્ડર વર્ષનો ભાગ (ઓછામાં ઓછા 6 મહિના માટે એટલે કે તે જ વર્ષના 30 એપ્રિલ સુધી) સેવા આપી હોય તેવા શિક્ષકોને પાત્રતા માટે ગણવામાં આવે છે. જો આવા શિક્ષકો અન્ય શરતો પૂરી કરે.
3. શૈક્ષણિક સંચાલકો, શિક્ષણ નિરીક્ષકો અને તાલીમ સંસ્થાના કર્મચારીઓ આ પુરસ્કારો માટે પાત્ર નથી.
4. શિક્ષકો/મુખ્ય શિક્ષકો કે જેઓ ટ્યુશન વર્ગો ચલાવે છે તેમની પણ આ માટે પસંદગી કરવામાં આવી નથી.
5. માત્ર નિયમિત શિક્ષકો અને શાળાના વડા જ પાત્ર છે.
6. કોન્ટ્રાક્ટ શિક્ષકો અને શિક્ષા મિત્ર આ એવોર્ડ માટે પાત્ર નથી.
આ પછી શિક્ષકોએ ઓનલાઈન અરજી કરવાની રહેશે. આમાં વ્યક્તિએ તેની સંપૂર્ણ પ્રોફાઈલ અને તેણે કરેલા કામના પુરાવા જેવા કે ઓડિયો/વિડિયો, રિપોર્ટ, ફોટો, દસ્તાવેજ જોડવાના રહેશે.
આ રીતે પસંદગી થાય છે
રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કાર માટે જ્યુરી સભ્યો દ્વારા શિક્ષકોની પસંદગી કરવામાં આવે છે. રાજ્ય પસંદગી સમિતિ/સંસ્થા પસંદગી સમિતિના સભ્યો ઉમેદવારોની પસંદગી કરે છે અને તેમને રાષ્ટ્રીય પસંદગી સમિતિને મોકલે છે. તેઓએ ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય જ્યુરી સામે પોતાનું પ્રેઝન્ટેશન આપવું પડશે. આનું મૂલ્યાંકન પણ કરવામાં આવે છે અને તેમને 100માંથી માર્કસ આપવામાં આવે છે.
આ પછી, રાષ્ટ્રીય પસંદગી સમિતિ એવા શિક્ષકોની પસંદગી કરે છે જેઓ તમામ માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે અને તેમના નામ જારી કરે છે. નામ જાહેર થયા બાદ શિક્ષકોને 4-5 સપ્ટેમ્બરે રાષ્ટ્રપતિ ભવન બોલાવવામાં આવશે. અહીં રાષ્ટ્રપતિ પોતે તેમને પોતાના હાથે આ પુરસ્કારો આપે છે.
માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય મોનિટર કરે છે
માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પર નજર રાખે છે. તે પ્રક્રિયાને આરામદાયક બનાવવાનું પણ ધ્યાન રાખે છે અને તેમાં કોઈપણ પ્રકારની અડચણ ન હોવી જોઈએ.
