ભારતની સરહદો પર દોરવામાં આવેલી રેખાનું પરિણામ એ આવ્યું કે એક દેશ કાયમ માટે બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો. ક્યાંક ધિક્કારનો, થોડો પ્રેમનો, થોડો ભાગદોડનો, થોડોક સમાનતાનો. ‘સમજૌતા એક્સપ્રેસ’ એ ભારત અને પાકિસ્તાનના વિભાજન પછી બંને દેશોને એક રાખવાના અનેક પ્રયાસોમાંથી એક હતું.
1971માં બાંગ્લાદેશ યુદ્ધના પરિણામોને પલટાવવા માટે ‘શિમલા એકોર્ડ’ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ શાંતિ સંધિ હેઠળ ‘સમજૌતા એક્સપ્રેસ’નો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો. ટ્રેનની મુસાફરી જે બંને દેશોને જોડવાની હતી. જેના કારણે આ ટ્રેનને ‘મેસેજ ઓફ પીસ’ પણ કહેવામાં આવી હતી.
કમનસીબે, 8 ઓગસ્ટ, 2019ના રોજ, સમજૌતા એક્સપ્રેસની સેવા કાયમ માટે સસ્પેન્ડ કરવામાં આવી હતી. આનું કારણ પણ તમને આગળ જણાવશે, પરંતુ પહેલા એ જાણી લો કે આ ‘કરાર’ના ઈતિહાસની સફર ક્યાંથી અને કેવી રીતે શરૂ થઈ.
સમજૌતા એક્સપ્રેસ 22 જુલાઈ, 1976ના રોજ ‘શિમલા એકોર્ડ’ હેઠળ દોડવા લાગી હતી. શિમલા કરાર 1972માં ભારતના તત્કાલિન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી અને પાકિસ્તાનના ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો વચ્ચે થયો હતો. સમજૌતા એક્સપ્રેસ ભારતની રાજધાની દિલ્હીથી સરહદ પર અટારી અને પછી પાકિસ્તાનના લાહોર સુધી દોડી હતી.
શરૂઆતમાં આ ટ્રેન અમૃતસરથી લાહોર સુધી ચાલતી હતી. જો કે, 80ના દાયકાના અંતમાં પંજાબમાં તણાવ વધ્યો, ભારતીય રેલ્વેએ તેને અટારીથી ચલાવવાનું બંધ કરી દીધું અને જૂની દિલ્હી રેલ્વે સ્ટેશનથી દોડવાનું શરૂ કર્યું.
પહેલા આ ટ્રેન દરરોજ ભારત-પાકિસ્તાન જતી હતી, પરંતુ 1994 પછી તે અઠવાડિયામાં માત્ર 2 દિવસ જ દોડવા લાગી. લાહોરથી આવતી ટ્રેન સોમવાર અને ગુરુવારે દોડતી હતી જ્યારે દિલ્હીથી આવતી ટ્રેન દર બુધવાર અને રવિવારે દોડતી હતી.
આ એક્સપ્રેસમાં 6 સ્લીપર કોચ અને એક એસી 3-ટાયર કોચનો સમાવેશ થાય છે. આ ટ્રેન સેવા ભારતીય રેલ્વે અને પાકિસ્તાન રેલ્વે વચ્ચેના કરાર સાથે સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં એક સમયે 6 મહિના અને પાકિસ્તાનના બાકીના 6 મહિના માટે ટ્રેનમાં ભારતીય રેક અને લોકોમોટિવનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. તેથી, છ મહિના સુધી તે ભારતીય રેલ્વે દ્વારા અને છ મહિના માટે પાકિસ્તાન રેલ્વે દ્વારા ચલાવવામાં આવી હતી.
સમજૌતા એક્સપ્રેસ સેવાઓ કેમ સ્થગિત?
જમ્મુ અને કાશ્મીરમાંથી કલમ 370 નાબૂદ કર્યા પછી જ પાકિસ્તાને 8 ઓગસ્ટ, 2019ના રોજ સમજૌતા એક્સપ્રેસની સેવા સ્થગિત કરી દીધી હતી.
તત્કાલીન રેલ્વે મંત્રી શેખ રશીદ અહેમદે કહું હતું કે, “ભારત કાશ્મીરમાં માનવાધિકારનું ઉલ્લંઘન કરતું રહે છે અને અમે માત્ર દર્શક બનીને રહીશું નહીં. જ્યાં સુધી હું રેલ મંત્રી છું ત્યાં સુધી સમજૌતા એક્સપ્રેસ નહીં ચાલે.”.
