‘કોહિનૂર’ હીરા એક સમયે ભારતની ઓળખ હતી. હાલમાં, ‘કોહિનૂર’ની ગણતરી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત હીરામાં થાય છે. 19મી સદીમાં અંગ્રેજોએ તેને લૂંટી લીધો અને પોતાના દેશ બ્રિટનમાં લઈ ગયા. આજે આ ‘કોહિનૂર’ બ્રિટિશ રાણીઓના તાજ પર બિરાજમાન છે.
‘કોહિનૂર’ હીરાની વાર્તા ખૂબ જટિલ છે. પહેલા તે ભારતના ગોલકોંડાથી કંદહાર પહોંચ્યો, પછી ભારત પાછો આવ્યું, ત્યારબાદ અંગ્રેજો તેને બ્રિટન લઈ ગયા. આવો જાણીએ શું છે આ અમૂલ્ય હીરાની વાસ્તવિક વાર્તા. કોહિનૂર હીરાના આ જટિલ ઇતિહાસને સમજવા માટે, ચાલો પહેલા 13મી સદીમાં પાછા જઈએ.
એવું કહેવાય છે કે લગભગ 793 કેરેટ વજનનો ‘કોહિનૂર’ હીરો ભારતની ‘ગોલકોંડા ખાણો’માં કોતરવામાં આવ્યો હતો. આ તે સમયગાળો હતો જ્યારે વારંગલ પર કાકટિયા વંશનું શાસન હતું. 1310માં વારંગલના ‘કાકટિયા મંદિર’માં ‘કોહિનૂર’નો ઉપયોગ દેવતાની આંખ તરીકે કરવામાં આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે.
14મી સદીની શરૂઆતમાં, દિલ્હી સલ્તનતના ‘ખિલજી વંશ’ના બીજા શાસક અલાઉદ્દીન ખિલજી અને તેની સેનાએ દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોને લૂંટવાનું શરૂ કર્યું. વારંગલ પરના દરોડા દરમિયાન, મલિક કાફુરે આ અમૂલ્ય હીરાને ‘કાકતિયા શાસકો’ પાસેથી છીનવી લીધો અને તેને દિલ્હી લાવ્યો. આ પછી ‘કોહિનૂર’ દિલ્હી સલ્તનતના સફળ રાજવંશોનું ગૌરવ બની ગયું.
મુઘલ બાદશાહ બાબરે પણ પોતાના પુસ્તક ‘બાબરનામા’માં આ હીરાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ હીરો હુમાયુને ગ્વાલિયરના બાદશાહે પાણીપતના યુદ્ધ પછી ભેટમાં આપ્યો હતો. પાછળથી તે હુમાયુ દ્વારા બાબરને ભેટમાં આપવામાં આવ્યું અને તેને ‘બાબરનો ડાયમંડ’ તરીકે સંબોધવામાં આવ્યો.
આ હીરાને 17મી સદીમાં શાહજહાં દ્વારા તેમના ‘પીકોક થ્રોન’ પર જડવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રવાસ દરમિયાન કોહિનૂર માત્ર 186 કેરેટનો જ થયો હતો. 1740માં ઈરાનના શાસક નાદિર શાહે ઔરંગઝેબના પૌત્ર ‘મોહમ્મદ શાહ’ પાસે હીરા આવ્યા બાદ ભારત પર આક્રમણ કર્યું હતું. મોહમ્મદ શાહ પાસેથી આ હીરાની લૂંટ કર્યા બાદ નાદિર શાહે તેનું નામ ‘કોહિનૂર’ રાખ્યું હતું.
ઈરાનના શાસક નાદિર શાહની હત્યા પછી, તેના સેનાપતિ ‘અહમદ શાહ દુર્રાની’એ ‘કોહિનૂર’ પોતાના કબજામાં લીધો. 1813માં, આ હીરા અહેમદ શાહના વંશજ શાહ રાજા દુર્રાની દ્વારા શીખ સમુદાયના સ્થાપક મહારાણા રણજીત સિંહને ભેટમાં આપવામાં આવ્યો હતો. ‘કોહિનૂર’ના બદલામાં, મહારાણા રણજીત સિંહે ‘શાહ શુજા’ને અફઘાનિસ્તાનની ગાદી પાછી મેળવવામાં મદદ કરી.
આ પછી, આ હીરાને 1849માં ‘એંગ્લો-શીખ યુદ્ધ’માં ‘બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની’ દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યો હતો. 1852માં, ‘કોહિનૂર’ને ચમકદાર બનાવવાનો કોન્ટ્રાક્ટ ડચ જ્વેલર શ્રી ‘કેન્ટોર’ને આપવામાં આવ્યો હતો, જે બાદમાં રાણી વિક્ટોરિયાના તાજમાં ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.
એવું કહેવાય છે કે ‘કોહિનૂર’ જડિત તાજને લંડનમાં ‘થેમ્સ નદી’ના કિનારે બનેલા વિશાળ કિલ્લામાં ઉચ્ચ સુરક્ષા સાથે રાખવામાં આવ્યો છે. ભારત સરકારે આ કિંમતી હીરાને પરત લાવવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે ભારતના દાવાને માન્ય રાખ્યો નહીં. માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ પાકિસ્તાને પણ ‘કોહિનૂર’ પરત મેળવવા માટે ઘણા પ્રયાસો કર્યા છે.
