કેટલીક ઘટનાઓ એવી હોય છે કે તેની ગરમી ઈતિહાસના પાનામાં પણ અનુભવાય છે. આવી જ એક ઘટના સારાગઢીનું યુદ્ધ છે. આ યુદ્ધે બલિદાન અને બહાદુરીની નવી ગાથા લખી હતી. દેશભક્તિ, અપાર બહાદુરી અને ઉત્સાહથી ભરપૂર, 21 શીખોએ તેમની બહાદુરીની એવી ગાથા લખી કે ‘યુનેસ્કો’એ તે યુદ્ધને વિશ્વની શ્રેષ્ઠ આઠ લડાઈઓમાંના એક તરીકે નામ આપ્યું.
યુદ્ધ હોય કે સેવા, શીખોએ દુનિયાને બતાવ્યું કે સાચું યુદ્ધ ખરેખર કેવી રીતે લડવામાં આવે છે અને સાચી સેવા કેવી રીતે કરવી. તેમના માટે તેમની ફરજ પહેલાં કંઈ આવતું નથી. તેઓ જીત કે મૃત્યુ સિવાય કોઈ ત્રીજો વિકલ્પ પોતાની પાસે રાખતા નથી. દેશ માટે કઈ રીતે બધું કુરબાન કરી શકાય અને દુશ્મનોને કેટલી હદે ચાટમાં ભેળવી શકાય એનું ઉદાહરણ ‘સારાગઢીનો જંગ.’
ચાલો જાણીએ એ યુદ્ધમાં એવું શું બન્યું કે માત્ર 21 શીખોએ હજારો દુશ્મનોને પાછળ છોડી દીધા અને અશક્યને શક્ય બનાવ્યું. આ યુદ્ધને જાણવું જરૂરી છે જેથી આપણે ‘રાષ્ટ્ર રક્ષક’ શીખોની બહાદુરી પર ગર્વ અનુભવી શકીએ.
‘સારાગઢી’ ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદ (હવે પાકિસ્તાન)માં સ્થિત હિંદુકુશ પર્વતમાળાની સામના રેન્જ પર આવેલું એક નાનું ગામ છે. લગભગ 119 વર્ષ પહેલા થયેલા યુદ્ધમાં શીખ સૈનિકોની બહાદુરીએ આ ગામને વિશ્વના નકશામાં એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન તરીકે ચિહ્નિત કર્યું.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ‘વીરતા’નો પર્યાય ગણાતી 36 શીખ રેજિમેન્ટ ‘સરગઢી’ ચોકી પર તૈનાત હતી. આ પોસ્ટ વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ગુલિસ્તાન અને લોકહાર્ટના કિલ્લાની વચ્ચે સ્થિત હતી.
આ પોસ્ટ આ બે કિલ્લાઓ વચ્ચે સંચાર નેટવર્ક તરીકે કામ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1897માં, અફઘાન સેનાએ ઓગસ્ટના છેલ્લા સપ્તાહથી 11 સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે બ્રિટિશ રાજ્ય સામે કિલ્લા પર ડઝનબંધ હુમલા કર્યા હતા, પરંતુ તેમના તમામ હુમલાઓને અંગ્રેજોની બાજુમાં દેશ માટે લડતા શીખ નાયકોએ નિષ્ફળ બનાવ્યા હતા.
12 સપ્ટેમ્બર 1897ની એ સવારે…
તે દિવસે સવારે લગભગ 12 થી 15 હજાર દુશ્મનોએ લોકહાર્ટના કિલ્લાને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધું હતું. હુમલો શરૂ થતાંની સાથે જ સિગ્નલ ઈન્ચાર્જ ‘ગુરમુખ સિંઘ’એ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જ્હોન હ્યુટનને હેલોગ્રાફ પરની યથાસ્થિતિની વિગતો આપી હતી, પરંતુ કિલ્લાને તાત્કાલિક સહાય મળવી મુશ્કેલ હતી.
મદદની આશા લગભગ નષ્ટ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ શીખ નાયકોએ શરણાગતિ સ્વીકારી ન હતી. પરિસ્થિતિની ગંભીરતા જોઈને લાન્સ નાઈક લાભ સિંહ અને ભગવાન સિંહે પોતાની રાઈફલો હાથમાં લીધી અને એકલા હાથે યુદ્ધ લડવાનું નક્કી કર્યું. દુશ્મનોને ગોળીઓથી શેકતા આગળ વધી રહેલા ભગવાન સિંહ શહીદ થયા.
બીજી તરફ શીખોના ઉત્સાહને કારણે દુશ્મનોની છાવણીમાં હલચલ મચી ગઈ હતી. તેઓને લાગ્યું કે હજુ પણ કિલ્લાની અંદર મોટી સેના છે. તેણે કિલ્લાને કબજે કરવા દિવાલ તોડવાના બે નિષ્ફળ પ્રયાસો કર્યા. હવાલદાર ઈશર સિંહે નેતૃત્વ સંભાળીને તેમની ટીમ સાથે “જો બોલે સો નિહાલ, સત શ્રી અકાલ” ના નારા લગાવ્યા અને દુશ્મનો પર પ્રહાર કર્યા. ઝપાઝપીમાં 20થી વધુ દુશ્મનોને મારી નાખ્યા.
ગુરમુખ સિંહે બ્રિટિશ ઓફિસરને કહ્યું- ‘અમારી સંખ્યામાં કદાચ ઘટાડો થઈ રહ્યો છે, પરંતુ હવે અમારા હાથમાં 2-2 બંદૂકો છે. અમે છેલ્લા શ્વાસ સુધી લડીશું’, આટલું કહી તે પણ યુદ્ધમાં કૂદી પડયા. સવારથી રાત સુધી લડાઈ ચાલી અને અંતે તમામ 21 રણબેંકુર શહીદ થયા.
આ યુદ્ધમાં તે 21 વીરોએ લગભગ 500થી 600 લોકોનો શિકાર કર્યો હતો. દુશ્મનો ખરાબ રીતે થાકી ગયા હતા અને નિર્ધારિત વ્યૂહરચનાથી ભટકી ગયા હતા, જેના કારણે તેઓ આગામી બે દિવસમાં બ્રિટિશ આર્મી દ્વારા પરાજય પામ્યા હતા. પરંતુ આ બધું તે 21 શીખ યોદ્ધાઓના બલિદાનના પરિણામે જ થઈ શક્યું.
આ ‘મહાન’ અને અસંભવ જણાતા યુદ્ધની વિશ્વભરમાં ચર્ચા થઈ. લંડનના ‘હાઉસ ઓફ કોમન્સ’એ એક અવાજે આ સૈનિકોનો આભાર વ્યક્ત કર્યો. યુનેસ્કોએ તેને વિશ્વના અત્યાર સુધીના 8 શ્રેષ્ઠ યુદ્ધોમાં સામેલ કર્યું છે.
મરણોત્તર, 36 રેજિમેન્ટના તમામ 21 શહીદ સૈનિકોને પરમવીર ચક્રની સમકક્ષ વિક્ટોરિયા ક્રોસ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. બ્રિટનમાં આજે પણ ‘ધ બેટલ ઓફ સારાગઢી’ને ગર્વથી યાદ કરવામાં આવે છે.
ભારતીય સેનાની આધુનિક શીખ રેજિમેન્ટ દર વર્ષે 12 સપ્ટેમ્બરે ‘સારાગઢી દિવસ’ ઉજવે છે. આ દિવસ ઉજવણીનો છે, જેમાં તે મહાન નાયકોની બહાદુરી અને બલિદાનના સન્માનમાં ઉજવણી કરવામાં આવે છે.
2010માં, ભારતીય અને બ્રિટિશ સેનાઓએ ‘સારાગઢીના યુદ્ધ’ની યાદમાં “સારાગઢી ચેલેન્જ કપ” નામની ‘પોલો’ સ્પર્ધા શરૂ કરી. ત્યારથી દર વર્ષે તેનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
સારાગઢીની લડાઈમાં શીખ યોદ્ધાઓ બ્રિટિશ સેનાની પડખે લડી રહ્યા હતા, તેમ છતાં તેમનામાં માત્ર પોતાના રાષ્ટ્રની રક્ષા કરવાનો જુસ્સો હતો. ક્યારેક પાકિસ્તાન, ક્યારેક મુઘલ તો ક્યારેક અફઘાન, ભારતની ગરિમા અને સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો કરનાર દરેક દુશ્મનને શીખોએ માટીમાં ભેળવી દીધું.
લોંગેવાલા, સારાગઢી, કારગિલ અને બીજા ઘણા એવા યુદ્ધના મેદાનો છે, જ્યાં માટી શીખ સૈનિકોની બહાદુરી અને બલિદાનના ગીતો ગાય છે. શીખોએ હંમેશા તેમની બહાદુરી અને બલિદાન દ્વારા ભારતની અખંડિતતાનું રક્ષણ કર્યું છે. જે વીરોએ દેશની ખાતર મરવા માટે જન્મ લીધો છે, દેશ તમારો ઋણી છે, તમને વંદન.
