જ્યારે આપણે ચલણી નોટો વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે ફક્ત એક જ સરળ વિચાર મનમાં આવે છે. આ પૈસાથી કઈ વસ્તુઓ ખરીદવી તે છે. તે સાચું છે! 10, 20, 50 અથવા 100 રૂપિયા જેવી નાની નોટોથી લઈને 500 અને 2000ની ઊંચી કિંમતની નોટો સુધી, આ ભારતમાં વપરાતી ચલણી નોટો છે જેના વિશે આપણે બધા જાણીએ છીએ. પરંતુ શું તમે ક્યારેય ઝીરો રૂપિયાની નોટ જોઈ કે વિચાર્યું છે?
હા, તમે તે સાચું વાંચ્યું છે. ભારતમાં પણ એક દાયકા કરતાં વધુ સમયથી શૂન્ય રૂપિયાની નોટો છે. જોકે, આ નોટો એક ખાસ કારણસર બનાવવામાં આવી હતી. સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે તે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા બનાવવામાં આવી નથી, જે નોટોના પ્રિન્ટિંગનું સંચાલન કરે છે. તો વિલંબ કર્યા વિના, ચાલો તમને ઝીરો રૂપિયાની ચલણી નોટ બનાવવા પાછળનું કારણ જણાવીએ.
ઝીરો રૂપિયાની નોટ કેમ બનાવવામાં આવી?
આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો દેશમાં ભ્રષ્ટાચારના અસ્તિત્વને નકારી શકતા નથી. ખાસ કરીને જ્યારે લાંચ આપવાની વાત આવે ત્યારે બિલકુલ નહીં. ભારતમાં કેટલા વર્ષોથી ભ્રષ્ટાચારે મૂળિયાં ફેલાવ્યા છે તેનો અંદાજ પણ કોઈ લગાવી શકે તેમ નથી. તો શું તમારી મહેનતની કમાણી લાંચ લેનારાઓને સોંપવાને બદલે, ભ્રષ્ટ અધિકારીઓને ટ્રોલ કરવા માટે ખાસ ચલણી નોટો બનાવવામાં આવે તો શું સારું નથી? તેથી જ ઝીરો રૂપિયાની નોટો લાવવામાં આવી હતી. ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધના અભિયાનના ભાગરૂપે આ નોટો છાપવામાં આવી હતી.
આ વર્ષ 2007ની વાત છે, જ્યારે ફિફ્થ પિલર નામની એનજીઓએ આ નોટ રજૂ કરી હતી. આ એનજીઓ તમિલનાડુમાં કામ કરતી હતી, જેણે તે સમયે શૂન્ય રૂપિયાની લગભગ 5 લાખ નોટો છાપી હતી. આ નોટો હિન્દી, તેલુગુ, કન્નડ અને મલયાલમ એમ ચાર ભાષાઓમાં છાપવામાં આવી હતી. આ નોટોનું વિતરણ જાહેર સ્થળો જેમ કે રેલ્વે સ્ટેશન, બસ સ્ટેશન અને બજારોમાં લાંચ વિશે જાગૃતિ લાવવા અને ભ્રષ્ટાચારને નાબૂદ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે કરવામાં આવી હતી.
શૂન્ય રૂપિયાની નોટ કેવી દેખાય છે?
શૂન્ય રૂપિયાની નોટ સામાન્ય ચલણી નોટો જેવી લાગે છે. તેમાં રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીની તસવીર પણ છે. નોટમાં પાછળની બાજુએ અધિકારીઓની સંપર્ક વિગતો હતી. તેથી જ્યારે પણ કોઈ અધિકારીએ લાંચ માંગી ત્યારે નાગરિકોને આ શૂન્ય રૂપિયાની નોટો ચૂકવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ નોટમાં એક લીટી પણ લખવામાં આવી હતી – ‘હું ન લેવાના શપથ લઉં છું, હું ન આપવાના શપથ લઉં છું’.
સમયે સમયે ભારતમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અનેક માધ્યમો દ્વારા અવાજ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
