દશેરા અને નવરાત્રીની વાત બંગાળની દુર્ગા પૂજા વિના અધૂરી લાગે છે. જોકે બંગાળમાં સેંકડો વર્ષોથી દુર્ગા પૂજા થતી આવી છે, પરંતુ બંગાળી સંસ્કૃતિનું પ્રતીક બની ગયેલી આ પૂજાના મૂળ વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે.
કેટલાક લોકો કહે છે કે ભગવાન રામે રાવણનો વધ કરતા પહેલા દુર્ગા માતાની પૂજા કરીને તેની શરૂઆત કરી હતી. પરંતુ જ્યારે આધુનિક સમયમાં આ પૂજા કરવામાં આવી રહી છે, ત્યારે તેના બહુ ઓછા પુરાવા છે. આવો જ એક પુરાવો બ્રિટિશરોનું ચિત્ર છે, જે સૂચવે છે કે દુર્ગા પૂજા પ્લાસીના યુદ્ધથી શરૂ થઈ હતી.
ખરેખર, નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલા 1757માં પ્લાસીના યુદ્ધમાં પરાજિત થયા હતા. આ પછી, ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના નેતા, રોબર્ટ ક્લાઇવ, બંગાળ પરની આ જીત માટે ભગવાનનો આભાર માનવા માંગતા હતા. પરંતુ ત્યાં સુધીમાં નવાબે સમગ્ર રાજ્યમાંથી ચર્ચનું નામ ભૂંસી નાખ્યું હતું.
પછી રોબર્ટ ક્લાઇવના વકીલ રાજા નવ કૃષ્ણદેવે માતા દુર્ગાની પૂજા કરવાની વાત કરી. ક્લાઈવ પણ તૈયાર થઈ ગયો અને કોલકાતા શણગારાયું. મા દુર્ગાની મોટી મૂર્તિઓ લાવવામાં આવી હતી અને તેની પૂજા કરવામાં આવી હતી. આ પૂજાની ભવ્યતા જોઈને બધા સ્તબ્ધ થઈ ગયા.
તે પછી બ્રિટીશરોએ બંગાળમાં જમીંદરી પ્રથા શરૂ કરી. પોતાનું ગૌરવ ઉતારવા માટે જમીનદારોએ તેમની હવેલીઓમાં દુર્ગા પૂજા કરવાનું શરૂ કર્યું. નજીકના ગામોના લોકો તેમના વિશાળ મકાનોમાં આ પૂજા જોવા માટે ભેગા થતા હતા. ત્યારથી, ધીરે ધીરે દુર્ગા પૂજા સામાન્ય લોકોમાં પણ લોકપ્રિય બની અને સામાન્ય લોકો પણ તેને ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવવા લાગ્યા.
આ વાર્તાનો આધાર માત્ર એક પેઇન્ટિંગ છે, જે રાજા નવ કૃષ્ણદેવના મહેલમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેથી જ કેટલાક લોકો તેના પર શંકા પણ કરે છે. તેમ છતાં, આધુનિક સમયગાળામાં, દરેક ઘરમાં દુર્ગા પૂજાનું સંગઠન 1757થી શરૂ થયું. અગાઉ દુર્ગા પૂજા માત્ર મોટા રાજાઓ અને સામંતો સાથે થતી હતી.
