ભારતની પ્રથમ બેંક બેંક ઓફ હિન્દોસ્તાન હતી, જેની સ્થાપના 1770માં કોલકાતામાં એલેક્ઝાન્ડર એન્ડ કંપની દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ કંપની કોલકાતાની બ્રિટિશ એજન્સી હતી, જેણે લગભગ 50 વર્ષ સુધી આ બેંકનું સફળતાપૂર્વક સંચાલન કર્યું.
પરંતુ આ પછી બેંકની આર્થિક સ્થિતિ કથળવા લાગી. 1832માં, બેંકની મૂળ પેઢી ‘મેસર્સ એલેક્ઝાન્ડર એન્ડ કંપની’ ભારે નાણાકીય સંકટમાં ફસાઈ ગઈ અને ‘બેંક ઓફ હિન્દુસ્તાન’ કાયમ માટે બંધ થઈ ગઈ.
ભારતની પ્રથમ બેંકની રચના અને બંધ થવાની આ ન સાંભળેલી વાર્તા હતી, પરંતુ હવે આપણે ભારતની સૌથી મોટી બેંક ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા’ એટલે કે SBI વિશે વાત કરીએ છીએ. જાણો કેવી રીતે આ બેંક અસ્તિત્વમાં આવી અને કેવી રીતે આ બેંકે આઝાદી પછી આપણને ભારતીયોને એક કર્યા.
વાસ્તવમાં 1832માં બેંક ઓફ હિન્દુસ્તાન બંધ થયાના ઘણા વર્ષો પહેલા બીજી બેંક અસ્તિત્વમાં આવી હતી. 2 જૂન 1806ના રોજ કોલકાતામાં ‘બેંક ઓફ કલકત્તા’ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
3 વર્ષ પછી, બેંકને ચાર્ટર મળતાની સાથે જ 2 જાન્યુઆરી, 1809ના રોજ તેનું નામ બદલીને બેંક ઓફ બંગાળ રાખવામાં આવ્યું. આ બેંક આજે દેશની સૌથી મોટી બેંક છે જેને આપણે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) તરીકે ઓળખીએ છીએ.
બેંક ઓફ બંગાળ એ બંગાળ સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત બ્રિટિશ ભારતની પ્રથમ ‘જોઈન્ટ સ્ટોક બેંક’ હતી. 15 એપ્રિલ, 1840ના રોજ મુંબઈમાં બેંક ઓફ બોમ્બેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. બેંક ઓફ મદ્રાસ પણ 1 જુલાઈ, 1843ના રોજ અસ્તિત્વમાં આવી.
27 જાન્યુઆરી, 1921ના રોજ ‘બેંક ઓફ બોમ્બે’ અને ‘બેંક ઓફ મદ્રાસ’ને ‘બેંક ઓફ બંગાળ’માં મર્જ કરવામાં આવી હતી. આ ત્રણ બેંકોના વિલીનીકરણથી ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા અસ્તિત્વમાં આવી. અગાઉ, ખાનગી શેરહોલ્ડિંગ હેઠળ યુરોપિયનોનો હિસ્સો વધુ હતો, પરંતુ 1823માં સરકારે ત્રણેય બેંકો પર નિયંત્રણ મેળવ્યું.
બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા) ભારતની આઝાદી સુધી અસ્તિત્વમાં રહી હતી, પરંતુ 1955માં, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ સંસદીય કાયદા હેઠળ ‘ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા’ હસ્તગત કરી હતી.
આ માટે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા, એક્ટ 1955 લાવવામાં આવ્યો હતો. છેવટે, 30 એપ્રિલ, 1955ના રોજ, ‘ઈમ્પિરિયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા’નું નામ બદલીને ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા’ કરવામાં આવ્યું. આ પછી, 1 જુલાઈ, 1955ના રોજ, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા’ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
1955માં સબસિડિયરી એક્ટ અસ્તિત્વમાં આવ્યા બાદ ઓક્ટોબરમાં ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ હૈદરાબાદ’ અસ્તિત્વમાં આવી. આ પછી ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ બિકાનેર’, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્દોર’, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ જયપુર’, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્ર’, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ મૈસુર’, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ પટિયાલા’, ‘સ્ટેટ બેંક ઓફ ત્રાવણકોર’ અને ‘ભારતીય મહિલા બેંક (BMB) જેવી સહયોગી બેંકો બની.
1 એપ્રિલ 2017ના રોજ આ તમામ સહયોગી બેંકોનું સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયામાં વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પછી SBI દેશની સૌથી મોટી બેંક બની.
આઝાદી પછી શરૂ થયેલી આ બેંકે આજે ભારતના બેંકિંગ ક્ષેત્રનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે. તેથી જ આજે તે દેશની સૌથી મોટી બેંક છે.
