જો કે આપણને આઝાદી મળ્યાને 71 વર્ષ થઈ ગયા છે, પરંતુ આજે પણ એક વસ્તુ અંગ્રેજોના કબજામાં છે. તમારામાંથી ભાગ્યે જ કોઈને ખબર હશે કે મહારાષ્ટ્રમાં એક એવી રેલવે લાઈન છે, જે સત્તાવાર રીતે ભારતીય રેલવેની માલિકીની નથી અને તેના સંચાલનની જવાબદારી બ્રિટનની એક ખાનગી કંપનીની છે.
ભારતમાં હોવા છતાં, આ રેલ્વે ટ્રેક પર શકુંતલા એક્સપ્રેસ નામની એકમાત્ર પેસેન્જર ટ્રેન ચાલે છે જે ભારતીય નથી. એવું કહેવાય છે કે યવતમાલથી મૂર્તિજાપુર વચ્ચે બનેલી આ નેરોગેજ લાઇન બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવી હતી.
આ તે સમયગાળો હતો જ્યારે તમામ ટ્રેનોનું સંચાલન ગ્રેટ ઈન્ડિયન પેનિન્સ્યુલર રેલ્વેના હાથમાં હતું. આ ઉપરાંત મધ્ય ભારતમાં ચાલતી ટ્રેનોની દેખરેખની જવાબદારી પણ આ કંપનીની હતી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે 1952માં રેલવેના રાષ્ટ્રીયકરણ દરમિયાન આ ટ્રેકની અવગણના કરવામાં આવી હતી. તેથી જ આજે પણ આ લાઇન ગ્રેટ ઈન્ડિયન પેનિન્સ્યુલર રેલ્વેની માલિકીની છે.
શકુંતલા રેલ્વેની સ્થાપના 1910માં બ્રિટિશ ખાનગી કંપનીના કિલિક નિક્સન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. અંગ્રેજોના શાસન દરમિયાન રેલ નેટવર્ક ફેલાવવાનું કામ ખાનગી કંપનીઓ કરતી હતી. કંપનીએ સેન્ટ્રલ પ્રોવિન્સ રેલ્વે નામની કંપની બનાવવા માટે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સંયુક્ત સાહસ પર કામ કર્યું.
આજે પણ શકુંતલા રેલવે દ્વારા નેરોગેજ ટ્રેકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અમરાવતી જિલ્લાના યવતમાલથી અચલપુર સુધીનું 190 કિમીનું અંતર કાપવામાં લગભગ 20 કલાક લાગે છે, જેનું ભાડું રૂ. 150 છે. આ રૂટ પર દિવસમાં માત્ર એક જ વાર ટ્રેન દોડે છે.
લગભગ 100 વર્ષ જૂની આ 5 કોચવાળી ટ્રેન 1921માં માન્ચેસ્ટરમાં બનેલા JDD સ્ટીમ એન્જિનથી 70 વર્ષ સુધી ચાલી હતી. આ પછી, 1994માં, ડીઝલ એન્જિનોને આ એન્જિનો દ્વારા બદલવામાં આવ્યા. આ રેલ્વે લાઇનનો ઉપયોગ કરવા માટે ભારતીય રેલ્વેએ દર વર્ષે બ્રિટિશ કંપનીને લગભગ 1 કરોડ રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે.
યવતમાલથી મુંબઈ રેલ્વે લાઇન સુધી કપાસના પરિવહન માટે નેરોગેજ ટ્રેકનો ઉપયોગ થાય છે અને ત્યાંથી કપાસને માન્ચેસ્ટ પહોંચાડવામાં આવે છે. આ ટ્રેનને ગ્રામજનોની લાઈફલાઈન પણ કહેવામાં આવે છે.
2016માં, તત્કાલિન રેલ્વે મંત્રી સુરેશ પ્રભુએ નેરોગેજને બ્રોડગેજમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે 1500નું બિલ પસાર કર્યું હતું. જેથી તેને ભારતીય રેલ્વે હેઠળ બનાવી શકાય.
